Khỉ đột núi
Gorilla beringei beringei
Người khổng lồ lưng bạc hiền hòa giữa sương mù núi lửa Virunga và rừng mây Bwindi
Đọc nhanh
HominidaeTổng quan
Khỉ đột núi là loài vượn lớn uy nghi nhưng hiền hòa, khoác bộ lông đen dày ấm để chống chọi sương lạnh trên dãy núi lửa Virunga và rừng rậm Bwindi ở Trung - Đông Phi. Sống trong những gia đình gắn kết dưới sự che chở của thủ lĩnh lưng bạc (silverback), đây là loài vượn lớn duy nhất trên hành tinh có số lượng hoang dã đang phục hồi tăng trưởng.
Sinh cảnh & vùng phân bố
Khỉ đột núi (Mountain Gorilla — Gorilla beringei beringei), một trong hai phân loài của khỉ đột phương Đông, chỉ còn tồn tại duy nhất tại hai 'ốc đảo' rừng mây núi cao tách biệt khoảng 45 km thuộc đới tách giãn Albertine Rift ở Trung - Đông Phi. Nhỉnh hơn một nửa quần thể sinh sống trên khối núi lửa Virunga (độ cao 2.200 – 4.300 mét) trải dài qua biên giới ba vườn quốc gia liền kề: Vườn quốc gia Núi lửa (Rwanda), Vườn quốc gia Mgahinga (Uganda) và phân khu Mikeno của Vườn quốc gia Virunga (CHDC Congo). Khoảng 459 cá thể còn lại cư ngụ tại Di sản Thế giới Vườn quốc gia Rừng rậm Bwindi (Uganda) và Khu bảo tồn Sarambwe liền kề (độ cao 1.100 – 2.600 mét).
Cách nhận diện
Thích nghi với sương mù ẩm ướt và cái lạnh về đêm có thể chạm ngưỡng đóng băng trên sườn núi lửa, khỉ đột núi khoác bộ lông đen tuyền dài, dày và mượt hơn bất kỳ loài khỉ đột vùng đất thấp nào. Con đực trưởng thành nổi bật với mào xương dọc đỉnh sọ (sagittal crest) làm điểm bám cho khối cơ nhai khổng lồ, khuôn ngực trần vạm vỡ và dải lông màu xám bạc phủ dọc lưng xuất hiện từ năm 12–13 tuổi — nguồn gốc tên gọi 'lưng bạc' (silverback). So với khỉ đột đất thấp phía Tây, chúng có xương hàm rộng hơn, cánh tay ngắn hơn và đặc biệt là các nếp gấp quanh lỗ mũi tạo thành 'vân mũi' (nose print) độc nhất vô nhị giúp các nhà bảo tồn nhận diện từng cá thể không cần gắn thẻ.
Thức ăn & săn mồi
Trái ngược với ngoại hình đồ sộ và cặp răng nanh dài đầy uy lực, khỉ đột núi là loài ăn thực vật hiền hòa với thực đơn gồm 142 loài cây rừng. Lá non, chồi, lõi thân và cuống cây chiếm tới 85% khẩu phần — chủ yếu là cần tây hoang dã (Peucedanum linderi), dây leo Galium, cây kế gai, tầm ma có lông châm (được chúng khéo léo cuộn ngược bằng đôi tay chai dày trước khi nhai) và măng tre giàu đạm theo mùa. Các đàn ở rừng Bwindi thấp hơn thường leo cây hái sung rừng nhiều hơn đàn ở Virunga; thỉnh thoảng chúng ăn thêm vỏ cây, rễ, gỗ mục, đất khoáng và côn trùng nhỏ như kiến. Một con đực lưng bạc ăn tới 30–34 kg rau rừng mỗi ngày và hầu như không cần uống nước suối nhờ lượng sương đọng cùng nước mọng trong thân cây.
Tập tính
Khỉ đột núi hoạt động ban ngày và di chuyển chủ yếu trên mặt đất bằng tư thế chống đốt ngón tay (knuckle-walking) theo từng đàn gia đình gắn kết gồm 10 đến 30 cá thể (đôi khi vượt 40 cá thể). Đứng đầu đàn là một con đực lưng bạc thống lĩnh — dù gần 40% đàn tại Virunga có từ hai con lưng bạc có quan hệ huyết thống cùng chung sống — người quyết định lộ trình kiếm ăn, hòa giải mâu thuẫn, âu yếm chơi đùa cùng khỉ con và sẵn sàng chiến đấu đến chết trước báo hoa mai, kẻ săn trộm hay con đực ngoại lai để bảo vệ cả gia đình. Nhịp sống hằng ngày gồm kiếm ăn buổi sáng, nghỉ trưa chải lông gắn kết khi lũ khỉ non đu dây nô giỡn, ăn chiều và bẻ cành lá đan tổ mới hình lòng chảo để ngủ mỗi tối. Chúng giao tiếp bằng khoảng 25 âm thanh khác nhau, từ tiếng 'ợ gừ' êm ái báo hiệu sự hài lòng khi ăn đến màn đấm ngực vang dội.
Vòng đời
Khỉ đột núi có tốc độ sinh sản thuộc nhóm chậm nhất trong lớp Thú, khiến quá trình phục hồi quần thể đòi hỏi nhiều thập kỷ bảo vệ liên tục. Khỉ cái thành thục vào khoảng 8–9 tuổi và thường sinh con đầu lòng ở tuổi lên 10 sau khi rời đàn gốc sang gia nhập đàn khác nhằm tránh giao phối cận huyết. Sau thai kỳ 8,5 tháng (255–260 ngày) gần tương đương con người, khỉ mẹ chỉ sinh 1 con non nặng vỏn vẹn 1,8–2 kg. Khỉ con ôm chặt lông ngực mẹ suốt 4 tháng đầu rồi chuyển sang cưỡi trên lưng mẹ, bú sữa và ngủ chung tổ với mẹ suốt 3 đến 4 năm; trung bình cứ 4 đến 5 năm một khỉ đột cái mới sinh nở một lần.
Vai trò trong hệ sinh thái
Được ví như 'những người làm vườn khổng lồ' của dãy Albertine Rift, khỉ đột núi định hình cấu trúc rừng mây thông qua hoạt động ăn lá, dẫm mở lối mòn và làm tổ ngủ hằng đêm. Việc tiêu thụ khối lượng lớn dây leo và cây thảo mộc mọc nhanh ở tầng dưới giúp mở các khoảng sáng trên nền rừng, tạo điều kiện cho cây gỗ lớn tái sinh. Tại Bwindi, tập tính ăn quả theo mùa biến chúng thành tác nhân phát tán hạt giống đường dài không thể thay thế, góp phần giữ vững những cánh rừng đầu nguồn cung cấp nước ngọt cho hàng triệu cư dân vùng hạ lưu.
Triển vọng bảo tồn
Tháng 11 năm 2018, Sách Đỏ IUCN chính thức hạ mức độ đe dọa của khỉ đột núi từ Cực kỳ nguy cấp (CR) xuống Nguy cấp (EN) — một kỳ tích hiếm hoi của ngành bảo tồn thế giới. Từ bờ vực chỉ còn khoảng 250 cá thể ở dãy Virunga cuối thập niên 1970 khi nhà linh trưởng học Dian Fossey tiên phong bảo vệ tại Karisoke, tổng đàn hoang dã nay đã vượt mốc 1.063 cá thể nhờ mô hình 'bảo tồn cực hạn': kiểm lâm tuần tra gỡ bẫy dây hằng ngày, đội ngũ bác sĩ thú y thực địa Gorilla Doctors cứu chữa khẩn cấp, nguồn thu giấy phép trekking giá trị cao chia sẻ trực tiếp cho cộng đồng địa phương và quy định đeo khẩu trang giữ khoảng cách 7 mét để ngăn lây truyền virus hô hấp từ người sang loài linh trưởng có chung ~98% ADN với chúng ta. Tuy vậy, bẫy thú rừng, xung đột vũ trang ở miền đông Congo, sinh cảnh bị cô lập hoàn toàn bởi đất nông nghiệp và biến đổi khí hậu vẫn là những mối nguy thường trực.
Thông tin cốt lõi
- 1
Chia sẻ khoảng 98% ADN với con người, khỉ đột núi rất dễ mắc cúm và viêm phổi từ người nên du khách bắt buộc đeo khẩu trang và giữ khoảng cách tối thiểu 7 mét.
- 2
Mỗi cá thể khỉ đột núi có một 'vân mũi' (nếp nhăn trên sống mũi) độc nhất vô nhị được giới khoa học dùng để nhận diện giống hệt vân tay người.
- 3
Đây là phân loài vượn lớn duy nhất trên thế giới có dân số hoang dã đang tăng lên, từ bờ vực ~250 cá thể ở Virunga cuối thập niên 1970 lên hơn 1.063 cá thể.