Trang chủ
Chân dung cận cảnh gấu Bắc Cực hoang dã tại Alaska với bộ lông rỗng không sắc tố, chiếc mũi đen nhạy bén, tai nhỏ tròn và hộp sọ thuôn dài
VU - Sẽ nguy cấp

Gấu Bắc Cực

Ursus maritimus

Chúa tể săn mồi đại dương rong ruổi trên những thềm băng trôi vùng Bắc Cực

Đọc nhanh

Ursidae
Tình trạng IUCNSẽ nguy cấp (VU)
Số lượng~26,000 individuals globally (range 22,000 - 31,000 across 19 Arctic subpopulations)
Sinh cảnh chínhBăng biển vòng cực Bắc, các rãnh băng thềm lục địa, vùng nước mở polynya và đài nguyên ven biển
Scientific nameUrsus maritimus
Kích thước2.4 - 3.0 m body length (males); 1.8 - 2.4 m (females)
Khối lượngMales 350 - 700 kg; Females 150 - 300 kg
Tuổi thọ20 - 25 years in the wild
Thức ănRinged seals, bearded seals, harp seals, beluga and bowhead whale carcasses
Hoạt độngDiurnal and crepuscular sea-ice nomad; pregnant females den in winter

Tổng quan

Gấu Bắc Cực đực trưởng thành hoang dã (Ursus maritimus) đứng trên các dải băng áp lực vùng biển Beaufort gần Kaktovik, Alaska
Bối cảnh hoang dãTổng quanMột con gấu Bắc Cực đực trưởng thành quan sát các gờ băng nén dọc bờ biển Beaufort tại Kaktovik, Alaska — vùng thềm lục địa nông giàu hải cẩu bậc nhất Bắc Băng Dương.

Gấu Bắc Cực là loài thú ăn thịt có nguồn gốc trên cạn lớn nhất hành tinh và được giới khoa học xếp vào nhóm thú biển thực thụ gắn liền với băng trôi Bắc Băng Dương. Khoác lớp lông rỗng trong suốt không sắc tố trên nền da đen hấp thụ nhiệt cùng tầng mỡ dày, chúng phục kích hải cẩu giữa đại dương băng giá đang thu hẹp nhanh chóng vì biến đổi khí hậu.

Sinh cảnh & vùng phân bố

Gấu Bắc Cực (Ursus maritimus) - Bản đồ phân bố
Bản đồ phân bốBăng biển vòng cực Bắc, các rãnh băng thềm lục địa, vùng nước mở polynya và đài nguyên ven biểnVùng sống lõi và hướng di chuyển được trình bày như bản đồ sinh học dễ xem.

Gấu Bắc Cực (Ursus maritimus) phân bố vòng quanh Bắc Băng Dương với 19 tiểu quần thể được ghi nhận trải rộng trên lãnh thổ của 5 quốc gia vùng cực: Canada (chiếm khoảng 60% tổng đàn toàn cầu), Greenland (Đan Mạch), Na Uy (chủ yếu tại quần đảo Svalbard), Liên bang Nga và Hoa Kỳ (bờ bắc và bờ tây bang Alaska). Thay vì sống quanh năm ở vùng tâm Bắc Cực băng dày nghèo sinh vật, chúng tập trung dọc các thềm lục địa nông giàu dinh dưỡng — từ vịnh Hudson, vịnh Baffin đến các biển Beaufort, Chukchi, Kara và Barents — nơi băng biển đóng mở theo mùa tạo nên các rãnh nước nứt (leads) và vùng nước thoáng giữa băng (polynya). Do phụ thuộc hoàn toàn vào băng biển để săn mồi, di cư và giao phối, giới sinh học xếp Ursus maritimus vào nhóm thú biển thực thụ.

Cách nhận diện

Chân dung cận cảnh gấu Bắc Cực hoang dã tại Alaska với bộ lông rỗng không sắc tố, chiếc mũi đen nhạy bén, tai nhỏ tròn và hộp sọ thuôn dài
Nhận diện ngoài thực địaCách nhận diệnLông gấu Bắc Cực thực chất không có sắc tố trắng: từng sợi lông bảo vệ rỗng ruột trong suốt tán xạ ánh sáng mặt trời, che phủ lớp da đen tuyền và tầng mỡ dày tới 11 cm bên dưới.

Là loài thú ăn thịt có nguồn gốc trên cạn lớn nhất còn tồn tại trên Trái Đất — chỉ có gấu nâu Kodiak mới sánh ngang về trọng lượng — gấu Bắc Cực đực trưởng thành dài từ 2,4 đến 3,0 mét và nặng 350–700 kg (những cá thể khổng lồ có thể vượt 800 kg), lớn gấp đôi con cái (150–300 kg). So với tổ tiên gần nhất là gấu nâu (Ursus arctos), gấu Bắc Cực có cổ dài hơn, hộp sọ thuôn hẹp dễ thò đầu xuống lỗ thở hải cẩu, vành tai nhỏ tròn phủ kín lông nhằm hạn chế thất thoát nhiệt và phần vai thoai thoải hơn. Bộ lông hai lớp siêu ấm gồm lớp lông tơ dày sát da và lớp lông bảo vệ bên ngoài rỗng ruột, trong suốt không hề chứa sắc tố trắng nhưng tán xạ ánh sáng tạo vẻ trắng muốt ngụy trang giữa tuyết, phủ lên lớp da đen tuyền hấp thụ nhiệt và tầng mỡ dưới da dày tới 11 cm. Bàn chân trước rộng tới 30 cm có màng bơi một phần và gai nhám chống trượt dưới đệm chân giúp chúng vừa đi vững trên băng trơn vừa rẽ nước như mái chèo.

Thức ăn & săn mồi

Gấu Bắc Cực hoang dã đang ăn lớp mỡ giàu năng lượng từ con hải cẩu săn được trên thềm băng biển Bắc Cực
Kiếm ăn & săn mồiThức ăn & săn mồiGấu Bắc Cực xé lớp mỡ giàu calo từ xác hải cẩu tươi trên băng trôi; nguồn chất béo biển đậm đặc này giúp chúng tích trữ năng lượng vượt qua mùa hè băng tan khan hiếm mồi.

Gấu Bắc Cực là thành viên ăn thịt thuần túy nhất (hypercarnivore) trong họ Gấu, thu nạp hơn 90% năng lượng từ thú biển — quan trọng nhất là hải cẩu đeo vòng (Pusa hispida) và hải cẩu râu (Erignathus barbatus), bên cạnh hải cẩu đàn hạc, hải mã non, cá voi trắng beluga, kỳ lân biển và xác cá voi đầu cong dạt bờ. Kỹ thuật săn mồi điêu luyện nhất của chúng là 'phục kích tĩnh' (still-hunting): nằm bất động hàng giờ liền cạnh lỗ thở hình phễu (aglu) của hải cẩu trên mặt băng, chờ khoảnh khắc con mồi ngoi lên hít thở để tung cú táp sấm sét và ngoạm lôi lên bằng cặp răng nanh dài 5 cm. Vì quá trình chuyển hóa thịt nạc tốn rất nhiều nước ngọt (vốn bị đóng băng ngoài biển), gấu Bắc Cực ưu tiên lột ăn lớp mỡ hải cẩu siêu giàu calo, hấp thu tới 97% lượng chất béo và có thể chén 45 kg mỡ chỉ trong một bữa. Vào mùa hè băng tan dạt lên bờ, chúng ăn tạm tảo bẹ, quả mọng hay trứng chim biển nhưng thực phẩm trên cạn không đủ bù đắp lượng mỡ biển hao hụt.

Tập tính

Gấu Bắc Cực tung người nhảy vọt qua khe nước tan giữa hai tảng băng trôi tại quần đảo Svalbard, Na Uy
Tập tính ngoài tự nhiênTập tínhNhảy vọt qua khe băng nứt tại Svalbard, gấu Bắc Cực kết hợp bàn chân trước rộng như giày trượt tuyết với sức bền bơi lội đường trường hàng trăm kilômét giữa biển lạnh.

Ngoại trừ mùa ghép đôi, gấu mẹ dẫn con và những đám đông 20–60 cá thể tạm thời tụ họp quanh một xác cá voi lớn dạt bờ, gấu Bắc Cực trưởng thành sống đơn độc và du mục không ngừng theo nhịp trôi của băng biển. Dữ liệu vòng cổ vệ tinh cho thấy một con cái có thể di chuyển trên vùng sống rộng từ 50.000 đến 350.000 km² mỗi năm, bước đều ở vận tốc 5,5 km/giờ ngược dòng băng trôi để giữ mình luôn ở trên vùng biển nông nhiều hải cẩu. Chúng bơi đường trường cực khỏe với vận tốc đạt 10 km/giờ nhờ đôi chân trước quạt nước và hai chân sau làm bánh lái; các nhà khoa học từng ghi nhận một cá thể cái ở biển Beaufort bơi liên tục 687 km suốt 9 ngày đêm giữa làn nước buốt giá. Khác với gấu vùng ôn đới, gấu đực và gấu cái không mang thai không hề ngủ đông mà săn mồi xuyên suốt đêm trường cực Bắc, ngược lại bước vào trạng thái 'ngủ đông khi vẫn đi lại' (giảm nhịp tim, đốt mỡ dự trữ) trong những tháng hè kiệt băng trên đất liền.

Vòng đời

Gấu Bắc Cực mẹ che chở gấu con giữa các dải tuyết trắng sau khi rời hang sinh sản mùa xuân
Vòng đờiVòng đờiGấu mẹ che chở con non trên sườn tuyết mùa xuân; gấu con chào đời trong hang tuyết mùa đông khi chỉ nặng 600–700 g và phải theo mẹ học săn mồi suốt hơn hai năm rưỡi.

Mùa tìm bạn đời diễn ra ngay trên băng biển từ tháng 4 đến tháng 6, khi gấu đực lần theo dấu mùi dưới bàn chân gấu cái xa hơn 100 km và giao chiến quyết liệt để giành quyền giao phối. Trứng đã thụ tinh chưa làm tổ ngay mà bước vào cơ chế chậm làm tổ (embryonic diapause) suốt mùa hè, chỉ phát triển tiếp vào mùa thu nếu gấu mẹ tích lũy đủ tối thiểu ~200 kg trọng lượng cơ thể cùng lớp mỡ dày. Khoảng tháng 10–11, gấu mẹ đào hang sinh sản nhiều ngăn sâu trong các đụn tuyết ven biển (hoặc ngay trên băng già ở biển Beaufort), nhịn ăn, nhịn uống và không bài tiết suốt gần 8 tháng. Giữa tháng 11 đến tháng 1, gấu mẹ sinh từ 1 đến 3 con non (phổ biến nhất là sinh đôi) chưa mở mắt, chỉ nặng vỏn vẹn 600–700 g, nuôi lớn bằng dòng sữa béo ngậy chứa tới 31% lipid cho đến khi mẹ con bước ra khỏi hang vào tháng 3–4 (khi gấu con đạt 10–15 kg) và gắn bó truyền dạy kỹ năng săn mồi trên băng suốt 2,3 đến 2,5 năm.

Vai trò trong hệ sinh thái

Gấu Bắc Cực di chuyển giữa hệ sinh thái băng trôi nứt gãy và các rãnh nước mở vùng cực Bắc
Vai trò sinh tháiVai trò trong hệ sinh tháiTuần tra dọc các rãnh băng mở (polynya) giàu sinh vật phù du, gấu Bắc Cực kết nối chuỗi thức ăn thú biển với các loài ăn xác vùng cực như cáo Bắc Cực và mòng biển trắng ngà.

Ngự trị trên đỉnh chuỗi thức ăn hệ sinh thái băng biển (sympagic ecosystem), gấu Bắc Cực điều tiết mật độ, tập tính cảnh giác và vị trí sinh sản của các quần thể hải cẩu trên hàng triệu kilômét vuông đại dương đóng băng. Do những con gấu no nê thường chỉ lột lấy lớp da và mỡ giàu năng lượng rồi bỏ lại phần thịt nạc cùng nội tạng trên mặt băng, nguồn xác mồi dư thừa này trở thành 'phao cứu sinh' nuôi sống cáo Bắc Cực (Vulpes lagopus), mòng biển xám xanh, quạ đen và loài mòng biển trắng ngà (Pagophila eburnea — Sắp bị đe dọa) chuyên bay theo dấu chân gấu giữa mùa đông khắc nghiệt. Đồng thời, nằm ở bậc dinh dưỡng cao nhất khiến gấu Bắc Cực trở thành loài chỉ thị sinh học nhạy bén phản ánh mức độ tích tụ các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy (POPs) và thủy ngân trôi dạt về vùng cực.

Triển vọng bảo tồn

Gấu Bắc Cực hoang dã đứng chênh vênh trên một tảng băng trôi nhỏ đang tan chảy giữa mặt biển Bắc Cực sẫm màu
Ghi chú bảo tồnTriển vọng bảo tồnHình ảnh gấu Bắc Cực đứng trên tảng băng trôi thu hẹp vào cuối hè phản ánh thách thức sống còn khi Bắc Cực ấm lên nhanh gấp 3–4 lần mức trung bình toàn cầu.

Được xếp hạng Sắp nguy cấp (VU) trong Sách Đỏ IUCN với quy mô khoảng 26.000 cá thể hoang dã (khoảng tin cậy 95%: 22.000–31.000), gấu Bắc Cực đối mặt nguy cơ suy giảm hơn 30% tổng đàn trong vòng ba thế hệ (~35 năm) chủ yếu do biến đổi khí hậu nhân sinh. Khi Bắc Cực ấm lên nhanh gấp 3 đến 4 lần tốc độ trung bình toàn cầu, băng mùa xuân vỡ sớm hơn và băng mùa thu đóng muộn hơn — buộc các tiểu quần thể như Tây vịnh Hudson và Nam biển Beaufort phải dạt lên bờ nhịn đói suốt 120 đến hơn 180 ngày mỗi năm, làm sụt giảm thể trạng gấu mẹ và tỷ lệ sống sót của gấu con. Bên cạnh đó là áp lực từ tuyến hàng hải xuyên cực mở rộng, thăm dò dầu khí ngoài khơi, độc chất tích tụ sinh học và xung đột người – gấu gia tăng tại các thị trấn ven biển khi gấu đói vào khu dân cư tìm thức ăn. Tương lai của loài phụ thuộc vào nỗ lực cắt giảm khí nhà kính toàn cầu kết hợp Hiệp định Bảo tồn Gấu Bắc Cực 1973 giữa 5 quốc gia vùng cực, cơ chế đồng quản lý hạn ngạch cùng cộng đồng bản địa Inuit, hệ thống radar cảnh báo sớm xua đuổi gấu an toàn tại Churchill và Kaktovik, cũng như bảo vệ nghiêm ngặt 'Vùng Băng Cuối Cùng' (Last Ice Area) ở Bắc Canada – Greenland.

Thông tin cốt lõi

  • 1

    Lông gấu Bắc Cực không hề có sắc tố trắng — mỗi sợi lông là một ống rỗng trong suốt tán xạ ánh sáng mặt trời che phủ lớp da đen tuyền và tầng mỡ dày tới 11 cm.

  • 2

    Vòng cổ vệ tinh từng ghi nhận một gấu Bắc Cực cái bơi liên tục 687 km suốt 9 ngày đêm không nghỉ qua vùng nước đóng băng biển Beaufort.

  • 3

    Gấu con chào đời trong hang tuyết mùa đông chỉ nặng 600–700 gram — nhẹ chưa bằng 1/500 trọng lượng cơ thể gấu mẹ.